روایات میلاد امام جواد علیه السلام ولادت امام جواد علیه السلام؛ هم در نیمه ماه مبارک رمضان منابع كهن دربارۀ ماه تولد امام جواد علیه السلام، اتفاق نظر ندارند. آنها كه در اين ‏باره سخن گفته ‏اند، از دو ماه‏ رجب و رمضان ياد كرده ‏اند و بر پایۀ مستندات زیر باید گفت آن گرامی در ماه مبارک رمضان تولد یافت

مقدمه

نیمه ماه مبارک رمضان، همواره به عنوان سالگشت تولد امام مجتبی علیه السلام مورد توجه است و این نیز، بسیار ارزشمند و مبارک است و امید است همگان در این روز مورد عنایت آن بزرگوار باشند. آنچه در اینجا لازم به یادآوری است تولدی دیگر در این روز؛ یعنی تولد امام جواد علیه السلام است و خجستگی این روز، از این جهت نیز افزایش می‌یابد. گفتنی است تولد امام مجتبی علیه السلام ، در این روز مورد وفاق تاریخیان است و به توضیحی نیاز ندارد؛ ولی دربارۀ تولد امام جواد علیه السلام ، ـ به جهت عدم آگاهی همگانی نسبت به آن ـ مناسب است کمی توضیح داده شود.

نگاهی به منابع

منابع كهن دربارۀ ماه تولد امام جواد علیه السلام ، اتفاق نظر ندارند. آنها كه در اين‏باره سخن گفته‏اند، از دو ماه‏ رجب و رمضان ياد كرده‏اند و بر پایۀ مستندات زیر باید گفت آن‌گرامی در ماه مبارک رمضان تولد یافت:

1. تأكيد منابع كهن

 منابع كهن شيعيان؛[1] جز روايت ابن‌عیاش، بر گزارش ماه رمضان تأكيد دارند. از منابع سنّیان گروهی به نقل همين گزارش بسنده كرده‏اند[2] و برخى نیز با تعبير «گفته شده»[3] از ماه رجب نام برده‌اند‏ و آن را نپذیرفته‌اند.

 2. نقد سخن ابن‏عياش

 نخستين كسى كه تولد امام جواد علیه السلام ، در ماه رجب را گزارش كرده ابن‏عياش(م401ق) است كه يك بار در قالب دعايى در ماه رجب با استناد به ابوالقاسم حسين‏ بن‏روح (م326ق) آن را نقل كرده و بار ديگر با اين عنوان كه امام جواد علیه السلام، در روز دهم ماه رجب تولد يافت بدان پرداخته است و كتاب مصباح‌المتهجد شيخ طوسى نيز، نخستين منبعی است که اين دو گزارش ابن‏عياش را ثبت‏کرده است.[4]

 پس از شيخ طوسى، طبرسى[5] و ابن‏طاووس[6] و دیگران[7] این گزارش را از شیخ، نقل كرده‏اند؛ ولى اين گزارش به چند دلیل پذیرفتنی نیست:

 1. شيخ طوسى، اين گزارش را، تنها در كتاب مصباح‌المتهجد - كه كتاب گزارشى است - نقل كرده؛ ولى در كتاب تهذيب‌الأحكام، كه برترين كتاب پژوهشى اوست، آن را نپذیرفته و تولد امام جوادN را در ماه رمضان دانسته است؛[8] چنانكه طبرسى و ابن‏شهرآشوب نيز چنين كرده‏اند.[9]

 2. دو گزارش ابن‏عياش به لحاظ اعتبار، قابل اعتماد نيست؛ چراكه ابن‏عياش هرچند از عالمان و راويان تاريخ و حديث بوده و كتاب "مقتضب‌الأثر فى عددالأئمة الإثنى‌عشر" علیهم السلام را در بارۀ تاريخ امامان‏ علیهم السلام نيز، نگاشته است؛ ولی به‌گفته شيخ طوسى و نجاشى حافظۀ وى در پايان عمر ناتوان شد و تعبيرها و مطالب را جابه‏جا گزارش مى‏كرد.[10] به‌نظر مى‏رسد گزارش وى دربارۀ تولد امام‌ جواد علیه السلام نيز، از اين دست بوده كه محقق شوشتری نيز بر اين باور است.[11] نجاشى با اينكه از وى مطالب فراوانى شنيده و او را دوست خود و پدرش مى‏خواند مى‏گويد: از نقل روايت ‌ابن‌عیاش پرهيز كردم؛ چنانكه شيخ طوسى در كتاب تهذيب‌الأحكام، به این گزارش او اعتنا نكرده و تولد آنحضرت را در ماه رمضان دانسته است.

3. با فرض پذيرفتن اعتبار سندى اين نقل، در متن دو گزارش ابن‏عياش خطايى رخ داده كه سبب شده در برخى منابع يادشده، از اين نقل با تعبير «قیل» ياد شود.[12] و در برخى مصادر هم به همين صورت ثبت شده است.[13]

خطاى رخ‏داده اين است كه در دعاى مربوط به ماه رجب؛ یعنی «اللّهم انى اسئلك بالمولودين فى رجب محمدبن‏على الثانى و ابنه على‏بن‏محمد المنتجب ...»، واژه «الثانى» در عبارت «محمدبن‏على الثانى» به اشتباه به جای كلمه «الأول» آمده است و در واقع تعبير صحيح آن، «محمدبن‏على الأوّل» است؛ چنان‌که در گزارش ابن‏عياش، دو واژه «العاشر» و «الثانى» در جمله «كان يوم العاشر مولد أبى‏جعفر الثانى» به اشتباه به جای كلمه «الأول» آمده‌اند و در واقع، تعبير صحيح چنين است: «كان يوم الأوّل (من رجب) مولد ابى‏جعفر الأوّل» و مقصود از آن در هر دو مورد امام باقر است نه امام جواد؛ چراكه در جاى خود اثبات شده است که امام باقر در روز نخست ماه رجب تولد يافت[14] و چون كنيه و نام او با امام جوادعلیه السلام يكى بوده، اين خطا و جابه‌جایی پیش آمده است.

 همين خطا در قسمت بعدى آن دعا، يعنى در جمله «وابنه على‏ بن‏محمد المنتجب» هم تكرار شده است كه واژه «ابنه» به خطا به جاى «أبیه» ثبت شده و جمله با تعبیر «و ابنه على المنتجب» قرائت شده است و كلمه «على» هم در اين عبارت، به اشتباه، امام هادی دانسته شده است. سپس حاشيه‏نويس واژه «بن محمد» را در حاشيه دعا افزوده و در گذر زمان در متن دعا جاى گرفته و به صورت «و ابنه على‏بن‏محمد المنتجب» قرائت شده است؛ در حالی که تعبير درست آن «و أبيه على المنتجب» است و مقصود از على، على بن أبى‏طالب است نه امام هادى، زیرا در ميان امامان علیهم السلام؛ غير از امام باقر، تنها اميرمؤمنان على در ماه رجب تولد يافت و تولد امام هادى هم به گفته منابع معتبر در ماه ذى‏الحجه بوده است[15]

گواهِ اين سخن اين است، اگر مقصود از دو عبارت «محمدبن‏على» و «على المنتجب» امام جواد و امام هادى علیه السلام باشند، نبايد در آغاز اين دعا، جمله «بالمولودين فى رجب» گفته مى‏شد؛ بلكه بايد مى‏فرمود: «اللّهم انى اسئلك بالمواليد فى رجب..» تا تولد چهار امام در اين ماه را شامل شود.

 اگر گفته شود مقصود از اين تعبير، همين دو امامى است كه در اين دعا نام برده مى‏شوند، در پاسخ گفته مى‏شود: معيار اين سوگند و دعا، تولد امامانى است كه در ماه رجب رخ داد و موجب شد تا اين ماه شرافت بيشترى بيابد؛ حال چه خصوصيتى در تولد دو امام جواد و هادى علیه السلام وجود داشت كه سبب شود تنها نام آن دو امام علیه السلام مورد سوگند قرار گيرد، نه دو امام ديگر؟ با اينكه بر اين فرض، همگى در اين ماه متولد شده‌اند و فزونی شرافت این ماه به واسطه تولد حضرت اميرمؤمنان و امام باقر در اين ماه، نزد انشاءكننده دعا يقينى بوده است.

با اين نشانه‏ها بايد گفت مقصود از كلمه «بالمولودين» و نام‏هاى پس از آن، حضرت اميرمؤمنان و امام باقر علیه السلام هستند و تنها اين دو امام، متولدان در ماه رجب هستند، و اين دعا و گزارشِ نقل‏شده از ابن‏عياش دليل تولد امام جواد و هادى‏  علیه السلام در ماه رجب نيست.

به هرروی اين اشتباه يا از نسخه‏برداران بوده - كه نمونه‏هاي آن در نسخه‌برداری فراوان است - و يا از ابن‏عياش که به دلیل حالت يادشده دچار اين اشتباه شده است؛ چنان‏كه برخى از محققان بر اين باورند.[16]

همان‌گونه که اشاره شد پيش از ابن‏عياش همۀ راويان و نگارندگان بزرگ؛ چون نوبختى، كلينى و مسعودى بر تولد امام جواد در ماه رمضان تأكيد كرده، از تولد آنحضرت در ماه رجب نام نبرده‏اند و در دوران ابن‏عياش نيز، بزرگانى؛ چون صدوق و مفيد با اينكه به منابع در خور و معتبر دستيابى داشتند، هيچ‏گونه اشاره‏اى به سخن ابن‏عياش نكرده‏اند. اين نمونه‏ها، نادرستی گزارش ابن‏عياش در این باره را گواهی می‌کند.

نتیجه اینکه، گزارش‏هایی كه تولد امام جواد را در ماه رمضان دانسته‏اند اعتبار دارند.

زاد روز

 در اينكه تولد آنحضرت، در چه روزى از ماه مبارك رمضان بوده، میان يكى از دو روز پانزدهم يا نوزدهم ماه رمضان مردد است و نگارندگان كهنى چون كلينى، مفيد - در الإرشاد و المقنعة ـ طوسى و شهيد به آن نپرداخته‏اند؛[17] ولی می‌توان گزارش تولدش در نیمه ماه رمضان را به چند دلیل ترجيح داد: نخست تأكيد نوبختى، اشعرى و حسن‏بن‏محمد قمى بر اين گزارش است[18] و اينان نخستين گزاشگران آن و متقدم از ديگران‏‌اند. گواه دوم گزارش مفيد در مسارّ الشيعة است كه پانزدهم ماه رمضان را برگزيده است؛[19] هرچند او در دو کتاب الإرشاد و المقنعة خود، هيچ‏ روزى از ماه رمضان را برای این تولد تعيين نكرده؛ ولى مى‏توان به قانون اطلاق و تقييد در گزارش‏هاى وى، تولد امام جواد علیه السلام در پانزدهم ماه رمضان را به او نسبت داد. افزون بر اينها طبرى امامى گزارش تولد در پانزدهم ماه رمضان را به امام عسكرى علیه السلام ، منتسب كرده[20] كه خود، گواه سومى در اين رديف به شمار مى‏آيد.

به نقل صدوق، امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: ... شیعیان ما ناصران ما هستند و در خوشحالی ما خوشحال و در اندوه ما اندوهناک‌اند و در راه ما و برای ما، مال و جان می‌دهند.[21]

 تولد این دو امام بزرگوار در این روز، بر همگان مبارک.

 

[1] . اشعرى، المقالات و الفرق، ص99 - 96 و كلينى، الكافى، ج1، ص492 و مسعودى، اثبات الوصية، ص183 و حسن‏بن‏محمد قمى، تاريخ قم، ص200 و مفيد، الإرشاد (مصنفات، ج112 ، ص273) و مسار الشيعة، (مصنفات، ج7، ص24) والمقنعة، ص482.

[2] . گنجى شافعى، كفاية الطالب، ص458 و ابن‏خلكان، ج4، ص175 و ابن‏صباغ مالكى، الفصول المهمة، ج2، ص1037.

[3] . مطالب السؤول، ص303.

[4] . مصباح المتهجد، ص557. متن دعا: «اللّهم انى اسئلك بالمولودين فى رجب محمدبن‏على الثانى و ابنه على‏بن‏محمد المنتجب...». متن گزارش: «و ذكر انه كان يوم العاشر مولد أبى‏جعفر الثانى».

[5] . إعلام الورى، ج2، ص91.

[6] . الإقبال بالأعمال، ج3، ص215.

[7] . ابن‏فندق بيهقى، لباب الأنساب، ج1، ص394 و ابن‏شهرآشوب، مناقب آل‏أبى‏طالب، ج4، ص411 (با تعبير و قال ابن‏عياش: لعشر خلون من رجب..) و كفعمى، المصباح، صص512 و 523 (كفعمى اين نقل را پذيرفته است).

[8] . تهذيب الأحكام، ج6، ص102.

[9] . إعلام الورى، ج2، ص91 و مناقب آل‏أبى‏طالب، ج4، ص411.

[10] . نجاشى، الرجال، ج1، ص225، شماره 205 .

[11] . محمدتقى تسترى، قاموس الرجال، ج1، ص622، شماره 561.

[12] . ابن‏طاووس، إقبال الأعمال: ج3، ص227 و اربلى، كشف الغمة: ج2، ص343 (به گفته ابن‏طلحه و با تعبير "و قيل").

[13] . كفعمى، المصباح، ص512 و 523.

[14] . ر.ك: مقدّسی، یدالله(1333ش ـ )، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معصومانM، چ1، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1391ش، ص 357.

[15] . همان، ص493.

[16] . شوشتری، رسالة فى تاريخ النبى و الآل، ص17 .

[17] . كلينى، الكافى، ج1، ص492 و مفيد، الإرشاد (مصنفات، ج112 ، ص273) و المقنعة، ص482 و طوسى، تهذيب الأحكام، ج6، ص102 و گنجى شافعى، كفاية الطّالب، ص458 و ابن‏طقطقى، الأصيلى، ص156 و علامه حلّى، المستجاد من الإرشاد (مجموعة نفيسة، ص223) و شهيد، الدروس، ج2، ص14.

[18] . فرق الشيعة، ص91و المقالات و الفرق، ص99 و تاريخ قم، ص200.

[19] . مسار الشيعة (مصنفات، ج7، ص43).

[20] . دلائل الإمامة، ص383.

[21] . محمدباقر مجلسی؛ بحارالأنوار؛ ج 65، ص17، ل، [الخصال‏] فِي الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع: شِيعَتُنَا بِمَنْزِلَةِ النَّحْلِ لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي أَجْوَافِهَا لَأَكَلُوهَا وَ قَالَ ع: لِمُحِبِّينَا أَفْوَاجٌ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ لِمُبْغِضِينَا أَفْوَاجٌ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ، وَ قَالَ ع: إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَيَنْظُرُونَ إِلَى مَنَازِلِ شِيعَتِنَا كَمَا يَنْظُرُ الْإِنْسَانُ إِلَى الْكَوَاكِبِ فِي السَّمَاءِ وَ قَالَ ع: سِرَاجُ الْمُؤْمِنِ مَعْرِفَةُ حَقِّنَا وَ قَالَ ع: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى اطَّلَعَ إِلَى الْأَرْضِ فَاخْتَارَنَا، وَ اخْتَارَ لَنَا شِيعَةً يَنْصُرُونَنَا، وَ يَفْرَحُونَ بِفَرَحِنَا، وَ يَحْزَنُونَ لِحُزْنِنَا، وَ يَبْذُلُونَ أَمْوَالَهُمْ وَ أَنْفُسَهُمْ فِينَا أُولَئِكَ مِنَّا وَ إِلَيْنَا.


نویسنده: حجت الاسلام و المسلمین یدالله مقدسی، محقق رسمی پژوهشکده تاریخ و سیره


پربازدید‌ترین مطالب

مطالب مرتبط

پربازدید‌ترین مطالب

مطالب مرتبط
[Control]
تعداد بازديد اين صفحه: 44
 
logo-samandehi

آدرس: قم - میدان شهدا - خیابان معلم   پژوهشکده تاریخ و سبره اهل بیت (علیه السلام)
تلفن: 371160 - 025  داخلی 1305
ایمیل: history@isca.ac.ir

نقشه
ایتا
پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
خانه | بازگشت | حريم خصوصي كاربران |
Guest (PortalGuest)

پ‍ژوهشكده تاريخ و سيره اهل بيت عليه‌السلام-پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي
مجری سایت : شرکت سیگما