ارمنستان در جبهه بیزانسى فتوحات اسلامى به روایت سبه ئوس مورخ ارمنی ، ترجمه سیدعلى خیرخواه علوى؛ سال نشر ۱۳۹۴.

آشنایی با تاریخ فتوحات اسلامی به ویژه سال‌های آغازین گسترش اسلامی از جهات مختلفی اهمیت دارد. در میان گزارش‌هایی که از فتوحات اسلامی عرضه شده است، گزارش ساکنان سرزمین‌های فتح شده و به ویژه گزارش نویسندگان ارمنی، بیشتر درخور توجه است؛ چرا که سرزمین این دسته از نویسندگان با امپراطوری ایران ساسانی و روم ارتباط داشتند و حتی برخی از آنان، از شاهدان و معاصرانِ فتوحات اسلامی بودند. زمانی از اهمیت آثار آنان آگاه می‌گردیم که دریابیم نخستین آثار اسلامی، فتوحات را با فاصله‌ای بیش از دو قرن گزارش کرده‌اند که این فاصله باعث شده است اختلافات فراوانی در خصوص تعیین زمان فتوحات در آثار اسلامی دیده شود، اما نویسنده کتاب حاضر که پژوهش‌های بسیاری درباره‌ ارمنستان انجام داده، مطالب خود را به نقل از کتاب تاریخ هراکلیوس نوشته‌ سبه‌ئوس که از شاهدان فتوحات اسلامی بوده، آورده است. به گفته ایشان، یک ‌سومِ پایانی کتاب سبه‌ئوس به فتوحات اسلامی در ایران، روم و ارمنستان اختصاص دارد. سبه‌ئوس در فصول پایانی کتاب به ترتیب تاریخی حوادث توجه نکرده و مؤلف کتاب حاضر به این مقوله کم توجهی کرده و نیز کتاب دارای فصل بندی موضوعی نیست که این دو نکته خواننده را با سردرگمی مواجه می‌سازد.

هر چند کتاب حاضر گزارش تاریخی از مقطعی خاصی از فتوحات اسلامی است، اما نویسنده در پاره‌ای مباحث رویکردی انتقادی و گاه تطبیقی دارد.

به گزارش مؤلف، اخبار سبه‌ئوس در فصل سی‌ام کتابش با اطلاعات حوادث سه نبرد اجنادین میان رومیان و مسلمانان در سال ۱۳ ق/634م و یرموک دومین نبرد مسلمانان و روم در سال ۱۳ ق/636م ، و نیز قادسیه نبرد میان مسلمانان و امپراتوری ساسانی در سال 15ق/۶۳۶ آغاز می‌شود و در فصل ۳۷ با خبر پیروزی نهایی معاویه و تسلط دوباره بر ارمنستان در 41ق/661م به پایان می‌رسد.

مؤلف در پیوستی درباره‌ فتوحات اسلامی در ارمنستان قبل از انعقاد پیمان صلح اعراب و ارمنیان (33ق/653م) به مقایسه تاریخ‌های موردِ ادعایِ سبه‌ئوس برای حوادث سال‌های ۱۹ ـ ۳۳ ق/۶۴۰ ـ653 م و دیگران مورخان اسلامی و سریانی پرداخته تا به نتیجه‌گیری مستدل و جمع‌بندی قطعی درباره تاریخ دقیق حوادث دست یابد.