مکتب امامیه دست کم از دوران امام باقر(ع) به عنوان یک مکتب مستقل علمی-فکری فعال در قبال مکاتب دیگر در جهان اسلام حضور داشته و درست از همین دوران برخی اصحاب ائمه(ع) به عنوان فقهاء شناخته می شدند که جامعه شیعی دربرابر مقام علمی آنها خضوع نشان می داد. این امر نشان دهنده هم‌زمانی و گره خوردن مکتب امامیه با پدیده فقاهت و اجتهاد است. اصحاب ائمه(ع) به شکل های گوناگونی در انتقال میراث فکری امامان شیعه سهم داشتند، ازمیان آنها برخی رویکرد اجتهادی را در عرصه های کلامی، فقهی و حدیثی دنبال می کردند. اینها فقیه به معنای عام یعنی دین شناس بودند و باتوجه به فعالیت های علمی و فکری خود تاثیر گزار ترین قشر فرهنگی در جامعه شیعی عصر حضور پس از ائمه(ع)بودند.
این کتاب عهده دار ارائه تحلیلی تاریخی از نگرش و اندیشه اجتهادی اصحاب ائمه(ع) است. ریشه یابی و تبیین بسترها و زمینه‌ها، چگونگی و عرصه های اجتهاد و نیز بیان پیامد های آن را مورد بررسی قرار می دهد. منظور از اندیشه اجتهادی تلاش های فکری اندیشمندان شیعی از اصحاب ائمه (ع) در راستای فهم دین و تبیین و ترویج آن است. نوشته حاضر با ارائه تحلیلی واقع گرایانه از فعالیت های اجتهادی آنان از این واقعیت پرده بر می دارد که سنت فکری اجتهاد شیعه ریشه در عصر معصوم داشته و اصحاب ائمه ع علاوه بر روایت در عرصه درایت نیز مؤثر عمل کردند و در چالش های پیش آمده فعالانه و نقادانه پیش رفتند و ائمه ع نیز در این راستا از اینگونه اصحاب پشتیبانی می کردند.
بازه زمانی از دوره امامت امام باقر(ع)تا پایان امامت امام جواد(ع) با توجه به ویژگی منحصر به فرد آن نکته تمرکز این نوشته است. چون در این دوران همزمان با رویش فکری جهان اسلام، فعالیت های علمی و فکری امامان شیعه اوج گرفت و در نتیجه جامعه امامیه شاهد حضور فقیهان، متکلمان و محدثان شیعی است که با تلاش های فکری و علمی خود رهبری جامعه را برعهده گرفتند و دربرابر دیگر مکاتب اسلامی، هویت شیعی را به دست آوردند. نوشته حاضر سعی دارد با تحلیل و تبیین وضعیت فکری آن عصر، علل و عوامل وجود نگرش اجتهادی درمیان اصحاب ائمه(ع) را شناسائی کرده و چگونگی آن را با تبیین زوایای فقهی، کلامی و حدیثی آن به نمایش بگذارد و در نهایت آثار و پیامدهای این نگرش بر جامعه شیعی را بیان نماید.