پراکندگی رجال شیعه بر پایه منابع رجالی تا پایان قرن ششم، علی‌اکبر امامی‌حجتی، سال نشر ۱۳۹۹

تشیع در طول دوران خود همواره با فراز و نشیب‌های متعدد همراه بوده و در مناطق مختلف حضوری گسترده داشتند. برخی مناطق در اقلیت و بعضی مناطق اکثریت و غالب بودند. چگونگی حضور و پراکندگی شیعیان از موضوعاتی است که در پژوهش‌های مختلف بدان اشاره شده است. یکی از روش‌های شناخت جایگاه، وضعیت و پراکندگی جغرافیایی شیعیان آشنایی با عالمان و دانشمندان شیعی و محل نشو و نما و زندگانی آنان است و این مهم بر اساس کتاب‌‌های بردارنده‌ی شرح حال آنان قابل دریافت است.

اهمیت اثبات وجود تشیع در مناطق مختلف در قرون نخستین (که از راه معرفى و شناسایى رجال شیعه در سرزمین‏هاى مختلف و ادوار گذشته تحقق مى‏یابد) و نیاز محققان و پژوهشگران به داشتن تصویرى روشن از جوامع شیعى از آغاز تا سده ششم هجرى بر کسى پوشیده نیست و چه بسا از این رهگذر بتوان به اوضاع سیاسى، فرهنگى و مذهبى شیعیان در سده‏هاى مزبور دست یافت.

کمتر منطقه‏اى است که در توالى قرون و اعصار نتوان اثر و نشان شیعه را در آن جا یافت. عالمان بزرگ شیعه نیز به این امر توجه داشته و از همان سده‌های نخستین در صدد ثبت و ضبط اسامی، شرح حال راویان و محدثان و ارزیابی شخصیت آنان بوده‌اند.

در این کتاب در لابه‏لاى کتاب‏هاى رجالى مناطقى که شیعه از آن مناطق برخاسته یا زندگى کرده و یا منسوب به آن بوده است، از آغاز قرن اول تا پایان قرن ششم هجرى قمرى مورد بررسی قرار گرفته است. در مرحله‏ى شخصیت‏نگارى با تفکیک شهرها و مشخص کردن قرنى که آن شخصیت در آن زیست مى‏کرده مبادرت به نگارش آن شد.

روش تنظیم شهرها، برپایه‌ی ردیف الفباست. پس آنچه استخراج شده، شخصیت‏هاى شیعه هستند که در کتب رجال اصلى شیعه از آنها یاد شده و بر تشیع آنان تصریح شده و یا از منابع دیگر شیعه بودن آنها استفاده شده است. پایان دوره تاریخى این اسامى، عصر تألیف فهرست منتجب الدین (م585) است.

نام‏ها و اسامى اشخاصى که در کتاب‏هاى رجال برقى، رجال نجاشى، فهرست طوسى، معالم العلماء و فهرست منتجب الدین آمده است به عنوان شیعه تلقى کرده‏ایم مگر این که مؤلفان کتاب‏هاى مزبور برخلاف آن تصریح کرده باشند. نکته بایسته یادآورى آن است که مقصود ما از شیعه خصوص امامى مذهب نیست بلکه زیدى و اسماعیلى و … در صورتى که در کتب رجالى آمده باشد را نیز شامل مى‏شود.