جریان فکری، فرهنگی و سیاسی زندقه، زاییده قرون نخستین هجرت است که ریشه در دوران پیش از اسلام داشت. این پدیده در اواخر عصر بنیامیه دوباره ظهور کرد و اوایل عصر عباسیان به اوج رسید و تأثیرات و پیامدهای مهمی در حیات فکری، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی مسلمانان داشت. شناخت و علل جریان زندقه، در درک بهتر وقایع زمانهای بعد و بهویژه در زمان حاضر مفید است.
این کتاب در پی پاسخ به پرسشهایی از معنا و مفهوم زندقه و زندیق، زمینههای ظهور و گسترش و پیامدهای آن و چگونگی برخورد مسلمانان و ائمه با این جریان است. بر این اساس، هدف نویسنده ریشهیابی و بررسی تأثیرات فکری، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جریان زندقه بر جامعه اسلامی است.
چون اثر حاضر دارای ماهیت تاریخی است، در آن از روش تحقیق تاریخی بهره گرفته شده است. نویسنده ضمن گردآوری اطلاعات از منابع، به بررسی و تلفیق آنها پرداخته و آنگاه به تدوین و نگارش کتاب حاضر همت گماشته است.
نویسنده با بررسی و تحلیل تاریخی خود معتقد است که زندقه در سدههای نخستین اسلام به معنای مخالفت با آیین اسلام بوده و زندیق بر کسی اطلاق میشده که با این اسلام مخالفت میکرده و به انکار و تمسخر تعالیم آن میپرداخته است. وی معتقد است که حضور فرقهها، فرهنگها و مذاهب مختلف اسلامی، ترجمه آثار غیرمسلمانان، بهویژه آثار فلسفه یونانی، ترکیب جمعیتی، فساد و بیبندوباری، پارهای از علل این جریان غیر دینی بوده است. طبق یافتههای نویسنده، این جریان تأثیراتی در حوزه اجتماع و فرهنگ و سیاست برجای گذاشت؛ مانند گسترش و بقای ادیان ایرانی، بهویژه آیینهایی چون مانویت، مزدکیه، تقویت علم کلام، گسترش اباحیگری در عرصه سیاسی، حاکمان و سایر افراد طبقات دیگر، از زندقه استفاده ابزاری میکردند و باعث پیوند با شعوبیه گردید.